با ما تماس بگیرید: 88769210-021 | info@tmksh-co.ir

سبک رازی - اواخر 400 هجری ق تا 700 هجری ق


سبک رازی، سبکی در معماری ایرانی است که مربوط به سده پنجم تا آغاز سده هفتم (سامانیان، سلجوقیان وخوارزمشاهیان) است.

پیشینه
معماری این دوره را می‌توان مجموعه‌ای از تمام معماری‌های گذشته ایران دانست. معماری در این دوره با نغز کاری پارسی، شکوه و عظمت پارتی و ریزه کاری خراسانی همراه بود.

آغاز کار سبک رازی هر چند از شمال ایران بوده, اما در شهر ری پا گرفته است. بهترین ساختمان ها در آن شهر ساخته شده اند. گرچه در پی غارت شهر بدست محمود غزنوی از میان رفته اند. این شیوه از زمان زیاریان آغاز و در زمان‌های (ال بویه،سلجوقیان، اتابکان، خوارزمشاهیان) پی گرفته می‌شود. توضیح این نکته لازم است که در پایان سبک خراسانی بناهایی داریم که بیش‌تر به سبک رازی می‌خورد. (بنای مقبره امیر اسماعیل سامانی، مزار ارسلان جاذب، مناره ایاز) با وجود اشتراک زمانی با شیوه خراسانیان، بناهای نخستین بر شیوه رازی اند. محمدکریم پیرنیا در مقاله «سبک شناسی معماری ایران» سبک‌های معماری را به زادگاه‌های آن‌ها نسبت داده و از «سبک رازی» نام می‌برد. معماری در این دوره مشخصات معماری گذشته را در کاربری‌های جدید به کار برد. در این دوره با فراوانی‌های انواع معماری روبرو هستیم که در آنها از معماری‌های قبل از اسلام الگو گرفته شده و ساخته گردیده‌اند. درواقع با تشکیل حکومت سامانیان در شرق امپراطوری اعراب، اولین حکومت نیمه مستقل ایرانی تشکیل شد حکومت طولانی و نسبتا طولانی این دولت باعث شد نهضتی آغاز شود که به درستی از سوی بسیاری از محققین به عنوان تجدید حیات علمی و ادبی ایران دوره اسلامی نامگذاری شده‌است.


مقبره امیر اسماعیل سامانی

مزار ارسلان جاذب و مناره ایاز

در معماری این دوره عملاً با گوناگونی بناها روبرو هستیم در این دوره همانند دوره‌های قبل از اسلام مدرسه به عنوان بنایی جدا وارد معماری شد و بناهای چهار ایوانی نیز از نو زنده شده و تزئینات نیز به بناها باز گردانده شد. دونالد ویلبر معماری سلجوقی (سبک رازی) را برگرفته از سبک معماری ساسانیان می‌داند، به ویژه در شکل و نسبت‌های گنبدها.

می‌توان دستاوردهای معماری این دوره را به صورت زیر دانست:

•    پدید آمدن ساختمان با کارکردهای متفاوت همچون مدارس، آرامگاه ها و...

•    استفاده از طرح چهار ایوانی در بناها

•    استفاده از تاق های چهاربخش، کاربندی، تاق کلنبو و تاق چهار ترک

•    ساخت گنبد به روش های مختلف همچون گنبد رک و گسسته ناری و ابداع گنبد دو پوسته و گنبد ترکین با تویزه

•    استفاده دوباره از مصالح مرغوب در بناها

•    به کاربردن آجر پیشبر به دو صورت لعاب دار و بی لعاب

•    ابداع شیوه معقلی که گره سازی با آجر و کاشی است

•    به کار بردن نگاره‌های آجری با خطوط شکسته و مستقیم

•    به کار بردن انواع گچ بری‌ها در بناها

۱. گچ بری شیر شکری بابر جستگی کم
۲. گچ بری برجسته با بر جستگی بیشتر
۳. گچ بری زبره با برجستگی بیشتر بدون ساییدگی گوشه‌ها
۴. گچ بری برهشته با برجستگی زیاد



آنچه مسلم است دوره رازی را می‌توان رنسانسی برای ایران قدیم دانست که متأسفانه با حمله مغول به این کشور اکثر آثار این دوره نابود شد.
دونالد ویلبر معماری سلجوقی را شکل ابتدایی «سبک ایلخانی» (شیوه آذری یا سبک ایرانی مغولی) می‌داند که محمدکریم پیرنیا «سبک آذری» نامیده است. سبک آذری را می‌توان بر معماری اسلامی ایرانی در دوره ایلخانان (مغول) منطبق ساخت. پیرنیا می‌نویسد پس از اینکه هولاکو در سال ۶۵۷ق/۱۲۵۹م در مراغه مستقر شد، معماری ایرانی ترقی کرد و در پی دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، «سبک رازی» نیز تغییر کرد و سبک آذری زاده شد.


چند بنای مهم شیوه رازی در مراغه

گنبد سرخ مراغه: (527 تا 564ق) در معماری ایران جایگاه والایی دارد.



برج استوانه ای در مراغه: (563ق) استوانه ای از آجر ساده است و در کنار آرامگاه برجی ده پهلو جای دارد که تناسبات زیبایی دارد.



گنبد کبود مراغه: (593ق) کهن ترین آرامگاه برجی در مراغه، که به نادرست آن را گور مادر هولاکو می دانند و شاید سالها پیش از یورش مغولان ساخته شده باشد. این برج، ده پهلوست و با مهارت ویژه ترک بندی شده است.



در نمای آن تکه های کاشی بسیار نفیسی همانند نگین در میان رده های آجرچینی نشانده شده است. چون نسبت کاشی به آجر کم است، بسیار زیبا در آمده است.

نمونه‌ها شیوه رازی


1. مسجد جامع زواره

مسجد جامع (جمعه) زواره، در بخش مرکزی زواره، در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی اردستان قرار دارد. این مسجد در کوچه‌ی پامنار این شهر واقع شده و تاریخ کهنی در خشت‌خشت آن نهته است. این مسجد در دوران سلجوقی ساخته شده و کار ساخت آن در سال ۵۳۰ هجری قمری پایان یافت. اما محراب مسجد جامع زواره که از زیباترین بخش‌های این بنا است، در سال ۵۵۱ هجری قمری ساخته شد.  مسجد جامع زواره اولین مسجدی است که  با طرح چهار ایوانه ساخته شده‌ است

مساحت این مسجد حدود ۱۲۰۰ متر مربع است و با مصالحی همچون آجر، سنگ، گچ و خاک ساخته شده و طرح آن مستطیلی شکل است و نقشه‌ی چهار ایوانی دارد. از بخش‌های مختلف این مسجد می‌توان به صحن چهارگوش، ایوان‌های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان، رواق، سردر، مناره، محراب، گچ‌بری‌ها و کتیبه‌های زیبا اشاره کرد. مسجد جامع زواره اولین مسجدی است که  با طرح چهار ایوانه ساخته شده‌ است.



ورودی‌های مسجد زواره در ضلع شرقی و غربی، با آجرکاری و طاق‌نماهای زیبا زینت داده شده است. این روردی‌ها شما را به سمت فضایی طاق‌دار هدایت می‌کند که از آنجا می‌توانید وارد صحن مسجد شوید. صحن مسجد زواره در چهار طرف ایوان و دهانه‌های طاق‌دار دارد و کف آن با آجر و سنگ پوشیده شده است. کتیبه‌ای که تاریخ ساختمان این مسجد در آن نگاشته شده، بر خلاف دیگر مساجد، در قسمت بالای نمای رو به صحن قرار دارد و به خط کوفی بسیار ساده و با آجر تراش و به صورت سرتاسری نوشته شده است.

2. مسجد جامع اصفهان

قديمی‌ترين بنای تاریخی اصفهان را بايد مسجد جمعه يا مسجد جامع اصفهان تلقی کرد. سيمای فعلی مسجد عمدتا مربوط به اقدامات دوره سلجوقی است، اما تعميرات و الحاقات آن به دوران‌های بعد به‌خصوص عصر صفویان مربوط می‌شود. گرچه در کاوش‌های باستان‌شناسی آثاری متعلق به دوران آل‌بويه و قرن سوم هجری باز می‌گردد. در همين کاوش‌ها آثار قبل از اسلام نيز کشف شده است. بخش‌های مختلف مسجد جامع اصفهان که در آخرین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو به فهرست جهانی افزوده شده است، نزدیک به دوهزار سال شکل گرفته‌ و طی این سال‌ها در حال مرمت یا بازسازی بوده است. در خصوص این بنای تاریخی که اکنون هزاران سال از ایجاد آن می‌گذرد، گفته می‌شود مهم‌ترین طرح‌های توسعه مسجد تاریخی اصفهان در دوران آل‌بویه و پس از آن در دوران حکومت صفویه بر ایران شکل گرفته است.

مسجد جمعه اصفهان که به مسجد جامع عتیق نیز شهرت دارد در میدان قیام، خیابان علامه مجلسی اصفهان واقع شده، به بیانی دیگر در بخش قدیمی اصفهان، ضلع باختری خیابان هاتف و انتهای بازار بزرگ واقع شده است. به‌طور کلی به همان اندازه که میدان نقش جهان و عمارات تاریخی اطراف آن یادآور معماری و هنر دوران صفوی است، مسجد جمعه و محلات پیرامون آن افسانه زندگی در عهد سلجوقیان و روزگار پیش از آن را بیان می‌کند.



3. مسجد جامع اردستان

مسجد جامع اردستان بنایی تاریخی در شهر اردستان واقع در شمال استان اصفهان است. معمار بنا استاد محمود اصفهانی است. این مسجد که قبلاً در دوره ساسانی آتشکده یا معبد بوده است در مرکز محله محال اردستان واقع شده و از کهن‌ترین مساجد ایران می‌باشد که نخستین مسجد دوطبقه تاریخ اسلام و دومین مسجد چهار ایوانی جهان اسلام است که در دوره سلجوقی ایجاد گشته است.
مسجد جامع اردستان در سال1311 به شماره 180 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.



4. رباط شرف

واژه رباط برای کاروانسرایی به کار می رود که بیشتر برای نگهداری چهارپایان و اسب مورد استفاده قرار می گرفته است. این رباط ها علاوه بر حوض و آب انبار، اتاق های متعددی داشتند که مسافران می توانستند یک یا چند شب را در آن بگذرانند. بنابراین، رباط شرف نیز، کاروانسرای بوده که بیشتر برای نگه داری چهار پایان از آن استفاده می شده است.

ساخت کاروانسرای رباط شرف را به وزیر سلطان سنجر، شرف الدین ابوطاهر بن سعدالدین علی القمی، حاکم شهر مرو در آن زمان نسبت می دهند. این بنا، یادگاریست از عصر سلجوقیان که در میان دشتی فراخ جای خوش کرده است. کتیبه های این بنا، نشان می دهند که ساخت آن به اوایل سده ششم هجری و سال ۵۰۸ باز می گردد. این بنا بارها مرمت هم شده است. به عنوان مثال، طبق گفته باستان شناس معروف فرانسوی، آندره گدار، در سال ۵۴۸ هجری قمری قبایل ترک به این کاروانسرا حمله کرده و برخی از مکان های آن را ویران می کنند ولی یکسال پس از این حمله و در سال ۵۴۹ هجری قمری، این بنا مورد بازسازی قرار گرفت.



پلان این سازه مستطیل شکل و مساحت زمین آن ۴۶۴۴ متر مربع است. سبک معماری آن سبک رازی است که از نظر تاریخی مربطو به دوره های سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان می باشد. در سردر ورودی این کاروانسرا، کتیبه ای وجود دارد که در آن نوشته شده است: «رباط شرف از کاروانسراهای شاهی یا کاخ رباط های جاده ابریشم است». در طول تاریخ به کاروانسرای رباط شرف، آبگینه نیز می گفتند.

این رباط دارای دو حیاط چهار ایوانی است. حیاط اول یا همان حیاط ورودی پلانی به شکل مستطیل دارد و در اطراف آن اتاق هایی برای نگهبانان بنا قرار دارد. اما پلان حیاط دوم مربع شکل است و در وسط آن حوضی نسبتا بزرگ قرار داشته است. به گفته برخی صاحبنظران، حیاط اول برای مردم و مسافران عادی . حیاط دوم برای ماموران حکومتی ساخته شده است. این کاروانسرا دارای ۶ برج و ۲ مسجد می باشد.




5. برج‌های خرقان

برج‌های آرامگاهی خرقان با بیش از 50 طرح آجری، جزء شاهکارهای آجرکاری معماری ایران به شمار می‌آیند. این برج‌ها در محوطه وسیعی به فاصله کمی از یکدیگر قرار گرفته‌اند و از بسیاری جهات به هم شبیه‌اند اما برج شرقی، قدیمی‌تر از برج غربی است. اگر از نزدیک سری به خرقان دوقلو بزنید می بینید که یکی از این برج ها 8 ضلعی است و بر هر ضلع آن، طرح‌های متنوع آجری منقوش شده است. این برج دارای گنبدی دوپوش است که دو پلکان مارپیچ به آن منتهی می‌شود.

ارتفاع این آرامگاه در حدود 15 متر و قطر بنای آن حدود 11 متر است. بر اساس متن کوفی موجود در این بنا، این برج در سال 460 ه قمری ساخته شده است. در این بنا، معمار به جای دو راه پله مارپیچی یك راه پله ساخته است. در بالای ستونی كه راه پله مارپیچی درون آن ساخته شده است پنجره ای مستطیل شكل با قوس جناغی در پوشش خارجی قرار دارد تا نور لازم را در مسیر راه پله تامین سازد. تعداد پله های هر راه پله 22عدد است و با توجه به ویژگی های تاریخی بنای برج، می توان گفت كه در میان گنبدهای 2 پوسته ای كه پوسته دوم آنها مخروطی شكل نیست، این بنا نخستین گنبد 2پوسته قرن پنجم هجری به شمار می رود و از این نظر حایز اهمیت است.

برج دوم اما با فاصله حدود 30 متر از برج اول، از نظر شکل و ابعاد ، تقریبا  هم اندازه برج اول است. این بنا دارای گنبد دو پوش و یک پلکان منتهی به فضای بین این دو پوشش است. برای رسیدن به راه پله ها باید از در مستطیل شكل كوتاهی كه داخل اتاق مقبره قرار دارد، گذشت.



6. برج گنبد قابوس

برج گنبد قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در شهر گنبد کاووس، شمال ایران در استان گلستان قرار دارد. سبک معماری بنا شیوه رازی است.

این بنا که بلندترین برج تمام آجری جهان به‌شمار می‌آید بر فراز تپه‌ای خاکی که نزدیک به پانزده متر از زمین بلندتر است قرار دارد. بلندای بنا به همراه پی آن ۷۲ متر می‌باشد. این بنا در سال ۳۷۵ هجری خورشیدی و در زمان پادشاهیکاووس بن وشمگیر و در شهر گنبد کاووس که پایتخت پادشاهان آل زیار آن دیار بوده، بنا گردیده‌است.



7. مقبره اسماعیل سامانی

این بنا در مرکز شهر قرار دارد و آرامگاه امیر اسماعیل یکی از معروف­ترین شاهان سلسله سامانی است. بنای مزبور به شکل مربع بوده اندازه هر ضلع آن ده متر است. مقبره دارای گنبد نیم­کره­ای است که در چهار گوشه آن چهار گنبد کوچک بنا کرده­اند. گنبد بر فراز اتاق چهارگوش با کمک سه کنج احداث شده که قابل مقایسه با شیوه گنبد سازی در معماری پارتی ساسانی است. مقبره اسماعیل سامانی گرچه بنای بسیار کوچکی است؛ ولی سادگی و موزون بودن اجزای آن و بالاخره تزیین فوق ­العاده در سطوح داخلی و خارجی این بنا آن را در زمره شاهکارهای معماری صدر اسلام قرار داده است. کریستین ویلسن بنای مقبره شاه اسماعیل را بی­‌ارتباط به معماری پیش از اسلام نمی­‌داند.


نظر شما در مورد این مطلب


مطالب مرتبط