با ما تماس بگیرید: 88769210-021 | info@tmksh-co.ir

معماری ایران - 4000 ق.م تا 1600 م


پیش از ورود آریایی ها به ایران اقوامی همچون ماننا، لولوبی، گوتی، کاسی و ایلامی دارای حکومت هایی بودند. آریایی ها پس از ورود با اقوام بومی از نظر فرهنگی امتزاج پیدا کردند و بعدها تمدن های درخشان ماد و هخامنشی، پارت و ساسانی پدیدار گردیدند.
هنر در ایران به قدمت تاریخ است و معماری از کهن ترین هنرهاست. رونق و اعتلای معماری در ایران گواه آن است که این سرزمین از کانون های نخستین شهرسازی، سدسازی و مهندسی بوده است.

معماری در ایران لااقل از پنج هزار سال پیش از میلاد مسیح تا عصر حاضر از تنوع خاصی برخوردار است. از مشخصات ویژه معماری آن شکل های ساده و باوقاری است که زیور یافته است. از نظر مذهبی و هدف، آثار معماری ایران پیش از هر چیز مذهبی است. آغاز آن دارای خصلت جادویی و نیایشی است و مایه راهنما و سازنده آن سمبولیسم کیهانی بود که در پرتو آن آدمی با نیروهای آسمانی پیوند یافته و با آن انباز می شد. آداب و رسوم، مراسم مذهبی، روحیه، اخلاقیات، اندیشه و عقیده نسل ها در معماری ایران انعکاس واضحی دارد. نه تنها در بناهای عظیم بلکه در ابنیه و آثار کوچک هم این انعکاس را می توانیم دریابیم. اثار معماری از آتشکده گرفته تا مسجد که در سراسر این خطه به جا مانده اند، گنجینه پرباری از فرهنگ ایران باستان را در خویش نهفته اند.
معماری ایران در طی دوران پرفراز و نشیب خود تحولات چشمگیری را داشته است. اما دارای ویژگی های خاصی است و در هر یک از دوره های تاریخی تغییراتی به خود دیده است ولی اصول آن حفظ گردیده است. این آثار را می توانیم در ادوار مختلف تاریخی بررسی می نماییم که مربوط به ادوار پیش از اسلام ایران است.

1- معماری دوره ایلام
تا پیش از آمدن مادها و پارس ها تا حدود یک هزار سال پیش از میلاد، تاریخ سرزمین ایران به تقریب منحصر به تاریخ ایلام بوده است. ایلامی ها ساکنان اصلی ناحیه خوزستان و نواحی مجاور آن، نام سرزمین خویش را به خط میخی به صورت هلتامتی یا هتامتی می نوشتند و به احتمال خود آن را آلتامت تلفظ می کردند. این کلمه احتمالا به معنی "سرزمین خدا" بوده است. هنگامی که مادها و پارس ها سرزمین های کوهستانی ایلام را در حدود سال ششصد پیش از میلاد به تصرف خود درآوردند، حکومت ایلام از میان رفت. تاریخ ایلام همانند بسیاری از ملل همجوار و معاصر خویش در سه دوره کهن، میانی و نو قوام یافته است.

1-1- معماری ایلام قدیم
تنها اطلاع ما از معماری (به ویژه شکل معابد) از نقش مهرهایی است که از دوران اولیه ایلام به جای مانده و آن یک نقش برجسته مربوط به نینوا در دوره آشوری متاخر است. در این نقش برجسته معبدی به صورت یک بنای مربع مستطیل بلند بر یک شالوده ایوان دار نشان داده شده، نمای جلو دارای روزنه هایی بوده است. در قسمت پشت ممکن است پله هایی برای دسترسی به معبد وجود داشته است. در نمای آن دو چارچوب در بلند دیده می شود که در سمت چپی را  یک پرده نی ای در مقابل نور آفتاب محافظت می کند که احتمالا مدخل ورودی بوده است و در سمت راست شاید نمایی از یک در بوده است. جالب ترین ویژگی این معبد، شاخ های بزرگی است که در دو طرف دیوارهای معبد نصب شده است و این ما را به یکی از عجایب ساختمان معابد ایلامی متوجه می سازد. بعدها سنگ نبشته های ایلام میانی ثابت می کنند که این شاخ ها جز مهمی از هر معبد را تشکیل می دادند، چون نماد الوهیت بود.


1-2- معماری ایلام میانی
دوره میانی درخشان ترین دوره حاکمیت ایلامی ها بوده و در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی ها هم مانند سایر اقوام باستانی دیگر به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می داده اند و موید این مطلب کشف معابد، گورها و نقوش برجسته در نقاط استقرار آن هاست. یکی از آثار قابل تامل و مهم آن ها زیگورات چغازنبیل است.



1-2-1- زیگورات چغازنبیل
آثار باستانی چغازنبیل در دشت خوزستان و در فاصله حدود سی کیلومتر در جنوب شرقی شهر شوش در کرانه غربی رودخانه دز واقع شده است. این آثار شامل زیگورات یا معبد عظیمی است که به وسیله اونتاش گال پادشاه مقتدر ایلامی برای خدای اینشوشیناک ساخته شده است.

زیگورات چغازنبیل کهن ترین اثر ایرانی است که دارای ابعاد و خصوصیات خیره کننده است و با اهرام مصر برابری می کند. این بنای عظیم به صورت هرم مطبق یا پله پله ساخته شده است. طبقه اول یا زیرزمین شامل بزرگترین طبقه است و به شکل مربع ساخته شده است. این معبد یکی از نمونه های بسیار برجسته مهارت معماری ایلامی هاست.


در اولین نگاه به آن بنا می توان دریافت که این بنا مبتنی بر مقیاسی عظیم بوده است و طراح آن هیچکس جز خود اونتاش گال نمی تواند بوده باشد. بنایی است که با ساختمان های عظیم مدرن قابل مقایسه است. در آغاز کار باید میلیون ها خشت و هزاران آجر آماده می شد. مواد اولیه در محل ساختمان در دسترس بود و آب هم از رودخانه دز در مسافتی یک کیلومتر و نیم دورتر تامین می شد. اما تامین سوخت برای پختن آجرهای بزرگ و زیبای دیوارها و راهروها پرهزینه، وقت گیر و مشکل بود. سوزیان (دشت خوزستان) در آن زمان نیز دچار کمبود درخت بوده است، بنابراین چوب مورد نیاز برای سوخت باید از کوهستان های لرستان بریده می شد، توسط الاغ و گاو کوهی تا سرچشمه دز حمل می گردید و آنگاه از طریق رودخانه به محل مورد نظر منتقل می گشت.
طرح اصلی زیگورات مربعی است با اضلاع 105 متر. بنابراین هر طرف زیگورات در پایه 200 "ال" ایلامی طول داشت. ال برابر با 5/52 سانتی متر بود. گوشه های مربع اصلی دقیقا در جهات اربعه است.
زیگورات توسط دیوار عظیمی که گرداگرد آن را فراگرفته محصور گردیده است. ابعاد این دیوار 800*1200 متر است. دیوار داخلی دیگری دورتادور ساختمان مرکزی و اصلی معبد را احاطه کرده و محوطه ای در حدود 400*400 متر را به عنوان حیاط در اطراف ساختمان به وجود آورده است. داخلی ترین سه دیواری که در دور-اونتاش قرار دارد دیواری است که در نقاط مختلف هفت دروازه دارد. دروازه هایی که حیاط های اطراف ساختمان را با محوطه اطراف زیگورات مربوط می سازند. برای سهولت دروازه ها را شماره گذاری کرده و به توضیح آن ها می پردازیم.



دروازه شماره هفت مسلما از نظر ایلامیان بسیار مهم بوده است. در این دروازه دو ردیف مذبح (قربانگاه) و در هر ردیف 7 عدد میز وجود دارد که احتمالا در مواقع نیایش دو ردیف هفت تایی حیوان قربانی می شده است. مجرایی که خون قربانیان در آن جاری می شده است، هنوز قابل مشاهده است. این میزهای کوچک مذبح با آجر فرش شده و در مقابل پله های جنوب شرقی زیگورات قرار دارد.



دروازه شماره سه، نزدیک گوشه جنوبی، از الگوی کلی تبعیت نمی کند. زیرا تنها این یکی به وسیله سنگ های تراش خورده مفروش شده و درز سنگ ها نیز با قیر انباشته شده است. سنگ ها نشان دهنده اثر چرخ های گاری است و این خود دلیل آن است که گاری ها از دروازه شماره سه استفاده می کرده اند. همه شش دروازه دیگ به راه های آجرفرش باز می شوند که به زیگورات می رسد، اما این راه ها همه مورب اند نه مستقیم. به نظر می رسد که ایلامی ها به عنوان یک اصل اعتقادی، از راه های مورب وارد معابد خود می شده اند و ورود به طریقه مستقیم را منافی شان این معابد تلقی می کرده اند.

بزرگ ترین دروازه از این هفت دروازه، دروازه شماره چهار است که در سمت جنوب شرقی در طرف راست قرار دارد که به آن "دروازه گاری" یا شاهی می گفتند. اما دروازه ای در دیوار وسطی میان حریم مقدس (سیانکوک) و شهر دور-اونتاش گشوده شده است که طبق کتیبه های موجود در قسمت بیرونی "دروازه بزرگ" و در قسمت درونی "دروازه شاهی" نامیده می شده است. بنابراین برای جلوگیری از اشتباه دروازه شماره چهار را "شاه دروازه زیگورات" نام گذاری خواهیم نمود.



به طوری که در نقشه این ساختمان قابل مشاهده است در مقابل دروازه های شماره 4،2 و 7 یک معبد مربع شکل ساخته شده است. طبق کتیبه ها معبد کنار دروازه شماره هفت به خدای موهبان هدیه شده بوده است. در کنار آن دو معبد دیده می شود که هر دو در "ایشینی کاراب" قرار داشتند. در فاصله بین این معبد و معبد موهبان، معبد دیگری برای الهه کیریریشا وجود داشت. به همین ترتیب در مقابل دروازه شش هم هنوز بازمانده های پراکنده یک معبد خارجی وجود دارد، اما در مقابل دروازه همه آثار ساختمان های قبلی از بین رفته است. هرکس می خواست وارد حریم داخلی شود می باید در همان حالی که هنوز در خارج دیوار بود ، نسبت به خدایان ادای احترام کند و احتمالا نذر خود را عرضه نماید.

ساختمان مدوری که نزدیک پلکان در اطراف دروازه شاهی قرار دارد موجب برانگیختن پرسش پیچیده ای می شود. آن ها چهار متر قطر دارند و هر یک دارای چهار اتاق نمای تو در توی شش گانه است. کتیبه هایی در دور تا دور پایه برج ها وجود دارد که از متن آن ها می یابیم این ساختمان های ابهام آور در زبان ایلامی به نام "شونشرایرپی" شناخته می شود و وقف خدایان، موهبان و اینشوشیناک بوده است. از آنجا که چنین برجی در قسمت جنوب شرقی محوطه وجود ندارد و به نظر می رسد که برای شاه منظور شده بوده است، می توانیم این برج ها را پایه ای که تندیس شاه بر آن قرار داشته است تصور کنیم و این گویای آن است که در قسمت های دیگر زیگورات که او جسما حاضر نبوده است به صورت تندیسی از سنگ حضورش اعلام می شده است.
زیگورات دور-اونتاش نه در یک عملیات بلکه در دو قسمت مجزا ساخته شده است.

اولین طبقه زیگورات که مربعی به ارتفاع 8 متر بود، در اطراف یک محوطه داخلی به مساحت تقریبا یکصد متر و با آجرهای پخته مفروش شده بالا رفته بود. این طبقه در سه طرف 8 متر ارتفاع داشت و در ضلع چهارم سمت شمال شرق، 12 متر. مربع طبقه اول بیست و هشت اتاق دارد که بسیاری از آن ها فقط از طریق پلکان هایی که از طبقات بالا می آید، می توان دسترسی داشت. آن اتاق ها که مدخل داشتند، درشان به محوطه داخلی باز می شد به جز یکی از اتاق ها.
در طرف جنوب شرقی طبقه اول معابدی در دو طرف پلکان وجود دارد که به خدای اینشوشیناک تعلق دارد. با آنکه در بین النهرین معبد پایین همیشه خارج (اگرچه نزدیک) زیگورات بود، اصول ایلامی به روشنی ایجاب می کرد که معبد پایین جزئی از اجزا متشکله زیگورات باشد.

آن چه تا کنون عنوان گردید در واقع مربوط است به مرحله اول ساختمان که معبدی به جز زیگورات بوده است. برای تغییر شکل بنا از معبد به زیگورات، نخست در مرکز صحن حیاط ستون یکپارچه مکعب شکل به طول و عرض 35*35 متر و ارتفاع تقریبی 40 متر از خشت خام برپا گردید که در واقع پایه ساختمان معبد "اعلی" زیگورات محسوب می شود. این ستون مرکزی سپس به وسیله دو صفه دیگر که به ترتیب طبقات دوم و سوم را تشکیل می داد و ساختمان هر دو آن ها نیز از کف حیاط آغاز شده بود، احاطه گردید. سرانجام درون اتاق های پیرامون حیاط معبد با خشت و آجر پر شد و به این ترتیب طبقه اول زیگورات به وجود آمد.این مسدود سازی و پر کردن اتاق ها در سه سمت انجام گرفت و در معبد قرینه اینشوشیناک در جبهه جنوب شرق دست نخورده باقی ماند. اما معبد "اعلی" روی طبقه چهارم قرار داشت، امروز هیچ چیز جز کاشی هایی که از آن سقوط کرده بر جای نمانده است. اما با وجود این ابعاد آن را می توان با دقت کافی تعیین نمود. با توجه به این نکته که هر ضلع سطح طبقه چهارم 35 متر بود، بر این اساس احتمالا معبد بالا ابعادی به اندازه 20*20 متر داشته است. ارتفاع طبقه اول 8 متر و بلندی طبقه دوم 55/11 متر بوده است و طبقات سوم و چهارم که از بین رفته اند به احتمال همین ارتفاع را داشته اند. بنابراین از سطح زمین تا کف معبد بالای زیگورات در حدود 43 متر و بلندی تمامی ساختمان چیزی در حدود 60/52 متر بوده است.

پلکان زیگورات چغازنبیل در نوع خود یگانه است. برخلاف زیگورات های بین النهرین که در آن ها دسترسی به معبد بالا صرفا از یک سمت امکان پذیر بود و پله ها از بیرون به صورت مارپیچ یا در یک خط مستقیم به طبقات بالا می رفت، در چغازنبیل این دسترسی در چندین مرحله از درون و از طریق پلکان های مسقف تاقداری انجام می گرفت.



در وسط هر چهار طرف زیگورات یک مجموعه پلکان وجود دارد که همه این پله ها به طبقه اول منتهی می شود. با این تفاصیل که پلکان طرف شمال شرق و شمال غرب فقط تا طبقه اول ادامه می یابند. پلکان طرف جنوب غرب علاوه بر طبقه اول به طبقه دوم منتهی می شوند. از این میان پلکان قسمت های جنوب شرق به نر می رسد که جالب توجه ترین آنها بوده است، چنانچه به هر حال درخور "قسمت شاه" باشد. در نهایت یک پلکان پنجم در طبقه چهارم به در ورودی معبد اعلی منتهی می شود، اما نه از طریق ادامه دو پلکان قسمت شاه بلکه در قسمت شمال شرق "تماشاگران". در اینجا در می یابیم که از نظر یک ایلامی راه وصول به یک معبد به طریقه مستقیم تا چه حد بی حرمتی جلوه می کرد. این راه می باید مورب یا پس از دور زدن از یک گوشه ساخته می شد. ابتکار قابل توجه دیگر معماری ایلامی این است که برای جلوگیری از خستگی صعودکنندگان با ایجاد دو استگاه میان راهی بالا رفتن از طبقات را چند مرحله ای کرده اند، به نحوی که صعودکننده می تواند به سهولت در میان راه با توقف در ایستگاه ها تجدید قوا نمایند. اما هدف معمار از ایجاد ایستگاه ها تنها رفع خستگی جسمانی نبود بلکه او می خواست از لحاظ بصری نیز محیط مناسبی را برای زائران فراهم سازد.

 1-2-2- مجموعه هفت تپه خوزستان
از دیگر آثار معماری دوره ایلام میانی بقایای مجموعه عظیم آثار باستانی هفت تپه در خوزستان است. بخش اعظم مواد و مصالح ساختمانی را در این مجموعه خشت خام تشکیل می دهد و اما در سایر بخش ها از آجر نیز استفاده کرده اند. پوشش فضاها اغلب تاق نیم بیضی آجری است، اما در سقف بناهای خشتی تیرهای چوبی نیز به کار رفته است.

آرامگاه تپتی-اهر و حتی نمونه های دیگر دارای قوس نیم بیضی است که در نوع خود قدیمی است.



1-3- معماری ایلام جدید
از دوران ایلام جدید به جز یک معبد کوچک که نقشه مربع دارد و به زمان شوتروک-نهونته دوم در اواخر قرن هشتم ق.م تعلق دارد، هیچ اثر معماری به دست نیامده است. نمای این معبد با آجرهای لعابدار سبز رنگ تزیین شده بود.آجرهای لعابدار و دیگر آثاری که پیرامون این معبد به دست آمده نسبت به آجرهای لعابدار ایلام میانی از تکنیک و ظرافت بیشتری برخوردار بودند.
آثار دیگر معماری ایلامی که از اسناد و مدارک و نقوش برجسته به دست آمده اند عبارتند از معبد سه شاخ بزرگ، قصرها و معابدی که در بیرون و داخل شهر دور-اونتاش کشف شده و تصویری از شهر شوش. در این تصاویر شهر شوش را که دارای چندین حصار بوده نشان می دهد که این سابقه ساختار شهری در دوره های بعدی شهرسازی ایرانی کاملا رعایت شده است.

2- معماری ماد
مادها و پارس ها در نیمه دوم قرن نهم ق.م در تاریخ ظاهر گردیدند. نفوذ و ظهور مادها در غرب ایران احتمالا خیلی زودتر آغاز گردیده است. مادها دولت نیرومند و جنگجوی آشور را از میان بردند و با لیدی ها در کنار رودخانه هالیس هم مرز شدند. سرانجام در سال 549 ق.م دولت ماد به دست پارس ها از بین رفت.

معماری ماد را در دو بخش بررسی می کنیم.
2-1- معماری صخره ای: که در دامنه کوه ها و صخره ها ایجاد گردیده اند.



2-2- معماری معمولی: این آثار در محل هایی به نام تپه نوشیجان، ملایر، گودین تپه، باباخان، تپه ازبکی و زیویه قرار دارند که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده است.



عمل مبارزه جویانه انسان با کوه و صخره برای دستیابی به فضایی استوار و ماندگار به منظور ایجاد حفره و وسعت دادن آن و در نهایت ایجاد فضای مورد احتیاج مثل خانه یا آرامگاه را معماری صخره ای می گویند. به عبارت دیگر معماری صخره ای از مصالح، آزاد و معمولی عمل می کند.
آثار معماری صخره ای مادها که اکثرا در نواحی غرب ایران و همچنین در بخشی از خاک عراق پراکنده است، اغلب جنبه مذهبی دارند. آنها با عناوین آرامگاه های صخره ای مادی شناخته شده اند و این آرامگاه های صخره ای بر حسب نوع نمای ورودیشان به چند دسته تقسیم می شوند.

2-1-1- آرامگاه هایی که در نمای ورودی آنها ستون های آزاد نمایان است؛ مانند فخریکا در حدود پانزده کیلومتری شمال شرقی شهر مهاباد، فرهاد و شیرین در نزدیکی صحنه در کرمانشاه، دکان داوود در سرپل ذهاب و کور و کچ (پسر و دختر) در نزدیکی سورداشی سلیمانیه عراق.




نمای این مقابر صخره ای شباهت بسیاری به ایوان هایی دارد که در تابستان ایجاد سایه می کند و در زمستان از ورود برف و باران جلوگیری می کند.
این آرامگاه ها شامل یک مدخل ورودی و یک یا دو اتاق بودند که گاه روی هم و گاهی در کنار هم قرار می گرفتند و به وسیله ستون هایی در داخل آرامگاه از یکدیگر جدا می شدند. در این بناها بین یک تا سه قبر کنده می شد و برخی هم دارای تاقچه هایی برای نذری و هدایا بودند. ستون های این آرامگاه ها گرد و پایه آن ها به صورت بشقاب وارونه است و گاهی در زیر آن پایه مربع شکلی قرار داده می شود. سرستون ها نیز مربع شکل و یا به صورت برگ خرمای چهارپر بودند. نقش های برجسته این بناها باعث ایجاد سایه روشن هایی بر روی آن می شدند.

2-1-2-1 آرامگاه قیزقاپان
سقف آرامگاه قیزقاپان به تقلید از سقف ساختمان های چوبی ساخته شده است. در بالای نیم ستون هایی که در مقابل در ورودی آرامگاه قرار دارد سه نقش دیده می شود که برجستگی کمی دارند و احتمالا نشانه های اهورامزدا، ماه و آناهیتا هستند. در بالای ورودی نقش دو مرد در حالت ایستاده که در بین آن ها آتشدانی قرار دارد دیده می شود. در دست این مردان کمان هایی قرار داشت که احتمالا علامت نیروی پادشاهی بوده.



2-1-2-2- آرامگاه های سکاوند
این آرامگاه در فاصله کرمانشاه و لرستان قرار دارد. به دلیل شکل ساده این آرامگاه ها احتمال ابنکه آن ها استودان باشند بسیار زیاد است. بالای یکی از آن ها نقش برجسته ای با یک هیکل بزرگ و دو هیکل کوچک انسان که در اطراف آتشدانی قرار دارند دیده می شود. معماری این آرامگاه ها بسیار ساده است و فاقد هرگونه ستون یا نیم ستون در نما هستند.

2-1-2-3- آرامگاه دآو و دختر
این آرامگاه در ارتفاع تقریبی 300متری واقع شده و در سنگ کوه تراشیده شده که از دو اتاق تشکیل گردیده است. در هر طرف مدخل ورودی دو نیم ستون قرار دارد و پایه آن ها از بالش ضخیمی تشکیل شده که روی دو سکو قرار گرفته است. ساقه این ستون ها فاقد تزیین و صاف است.



2-1-2-4- آرامگاه دکان داوود
آرامگاه دکان داوود در سه کیلومتری جنوب شرقی سرپل ذهاب قرار گرفته است. در اطراف مدخل ورودی یک ستون وجود داشته که فقط سرستون های آن باقی مانده است. در قسمت پایین دخمه نقشی مربوط به تشریفات مذهبی دیده می شود که مردم آن را کل داوود یا سنگ یادگار داوود می دانند.



2-2-1- تپه نوشیجان
این تپه در 60 کیلومتری جنوب همدان و 20 کیلومتری غرب ملایر واقع شده است. بقایای این آثار عبارتند از بنای قدیمی جبهه غربی، تالار ستون دار آپادانا، تالار مرکزی یا معبد مرکزی، اتاق ها و انبارها، تونل و حصار دژ نوشیجان.



2-2-1-1- بنای قدیمی جبهه غربی
این بنا تالاری ستون دار است که از دو بخش تشکیل شده و ورودی آن از جبهه شرقی است. در ضلع جنوب غربی اتاق اصلی که مستطیل شکل است بقایای آتشدانی به چشم می خورد که نشانگر مراسم نیایش آتش است. سکوها و طاقچه های این بنا قابل ملاحظه هستند.

2-2-1-2- تالار ستون دار
تالار آپادانا بر روی صفه ای به ابعاد 10*20 از جنس خشت بنا شده است و دارای سه ردیف چهارتایی ستون چوبی بوده که بار سقف را تحمل می کرده است اما امروزه اثری از این ستون ها باقی نمانده است. هر یک از پای ستون ها از 6 عدد خشت خام که به صورت مضاعف چیده شده به وجود آمده است. در ضلع جنوبی داخل تالار بقایای یک سکوی نشیمن دیده می شود.

2-2-1-3- تالار مرکزی
معبد اصلی که مهم ترین ساختمان دژ نوشیجان است به شکل یک چلیپاست. معبد از دو اتاق مجاور که با یکدیگر در ارتباط است ساخته شده است. در گوشه شمالی پایه آتشدان و محراب قرار دارد. در داخل معبد پنجره نماهایی وجود دارد که شباهت زیادی با پنجره های کور کعبه زرتشت در نقش رستم دوره هخامنشی دارد.

2-2-1-4- اتاق ها و انبارها
اتاق ها و انبارها در ضلع شرقی قرار دارند که شامل 4 اتاق طویل و اتاق در ابتدای مدخل ورودی است. در واقع همه اتاق ها از نظر عملکرد با یکدیگر در ارتباطند.

2-2-1-5- تونل
تونل در بخش شمالی مجموعه تالار ستون دار و در امتداد شرق و غرب حفره ای سردابی کنده شده که در عمق سه متری به صخره منتهی می شود. ارتفاع این تونل پله دار 170 سانتی متر، عرض آن 180 سانتی متر و طول آن 20 متر است. ایجاد این تونل بیشتر جنبه امنیتی داشته است.

2-2-2- گودین تپه
این تپه در 6 کیلومتری شهر کنگاور واقع شده است و آثار کشف شده در آن نشان می دهد که این تپه یکی از قلعه های بزرگ دفاعی بوده است. قلعه از خشت خام ساخته شده و دارای دو برج دفاعی بوده است. در داخل قلعه و درست در پشت برج غربی بقایای یک آشپزخانه و انبار دیده می شود.
سالن تشریفات که از سه وجه کاملا بسته بوده و در کنار دیوارهای آن سکوهایی برای نشستن مدعوین قرار دارد به ابعاد تقریبی 28*24 متر ساخته شده است. سکوی فرمانروا که در ضلع شمالی ساخته شده با سایر سکوها متفاوت است و آتشدانی برای گرمایش در مقابل آن تعبیه گردیده.
سقف این تالار عظیم توسط 31 ستون چوبی با پایه های نامنظم نگاه داری می شود. این ستون ها در 5 ردیف 6 تایی قرار گرفته اند و یک ستون اضافی در گوشه جنوب شرقی وجود دارد.



2-2-3- مجموعه ساختمانی باباجان
این مجموعه دارای تالار ستون داری است که در غرب مجموعه قرار گرفته و متشکل از 4 ستون است. در اطراف این تالار اتاق های مستطیل شکلی قرار دارد که از طریق دالان هایی به تالار مرتبط می شود.
اتاق منقوش با دو ستون ضخیم که سقف اتاق را نگه داشته است. کاشی هایی با طرح های مختلف بر روی سقف آن نصب شده بودند. هم چنین اتاقک هایی الحاقی و منقوش در شمال و غرب این اتاق وجود داشت که اتاقک شمالی آشپزخانه بوده است. اتاق هایی نیز در بخش جنوبی قرار داشت که اتاق سفید و آشپزخانه عروس نامیده می شد.

در سه محل باستانی نوشیجان، گودین تپه و باباجان ویژگی های مشابهی دیده می شود که از یک سو بیانگر تهدیدهای نظامی برای مناطق بوده و از سوی دیگر اجرای مراسم و آیین های مذهبی بوده است. این ویژگی های مشترک یعنی تالار ستون دار مهم ترین عامل پیوند معماری این دوره با معماری قدیمی تر ایران و معماری متاخرتر دوره هخامنشی است.
معماری ماد با ایجاد ساختمان ها بر روی سکوهای مصنوعی و به کارگیری مصالح بوم آورد و استفاده از تجارب و تکنیک های ملل و اقوام پیش از خود به خوبی جلوه نموده است. معماری مادی از افکار و اعتقادات مذهبی آن ها سرچشمه می گیرد.


3- معماری هخامنشی
در حدود 560 سال پیش از میلاد دو دولت نیرومند آریایی با هم متحد شدند و امپراطوری بزرگ ایران به وجود آمد که مدت 230 سال دوام آورد. از مهم ترین بناهای به جامانده از این دوران کاخ های شاهی است و مهمترین عنصر ساختمانی آن ها نیز صفه مصنوعی است با گلکان هایی برای صعود به آن که روی صفه ساختمان های کاخ ها و اقامتگاه های شاهی را بنا می کردند.

3-1- پاسارگاد
در آثار دوره هخامنشی اصولی رعایت شده که بعدها به عنوان اصول معماری ایرانی معمول گردیده است. نخستین کانون امپراطوری و معرف سبک معماری هخامنشی مجموعه ساختمان های پاسارگاد است. در واقع معماری پاسارگاد یک نوع معماری تکامل یافته از شیوه معماری پارسی است.



3-1-1- تل تخت (تخت سلیمان)
این اثر صفه ی بزرگی است بر روی تپه ای به ارتفاع 50 متر که مشرف به تمام کاخ ها و باغ های پیرامون است. دیوار اصلی این بنا از سنگ لاشه و سکوی آن از سنگ های بزرگ تراشیده شده در نما ساخته شده است. این سنگ های تراشیده شده به سنگ های بادبرد معروفند و با بست های فلزی دم چلچله ای به یکدیگر متصل شده اند.



3-1-2- آرامگاه کوروش
این بنا که در بین مردم به قبر مادر سلیمان معروف است بنای سنگی با شکوهی است که از دو بخش تشکیل شده. الف) قسمت سکو مانند که همانند زیگورات چغازنبیل است و از شش طبقه تشکیل شده است. ب) اتاقک کوچکی در قسمت بالایی آن که سقفش به صورت شیروانی و از جنس سنگ است. لازم به توضیح است که کل بنا از سنگ ساخته شده است.



3-1-3- کاخ دروازه
این بنا در شرق محوطه کاخ ها و در ابعاد 36*36 متر ساخته شده است. کاخ دروازه بنایی ستون دار است با 2 ردیف 4 تایی از ستون های سنگی که دارای پایه هایی از سنگ سیاه و زرد شبه مرمر می باشد و جرز دیوارها نیز تماما از سنگ است. تالار دارای چهار مدخل ورودی است که دو تای آن ها بزرگ تر از دو ورودی دیگر می باشد. بر روی سطوح مدخل ورودی نقوش برجسته ای از ترکیب انسان-گاو، انسان-ماهی و درگاه شمالی آن دارای نقش انسان بالدار است. کف کاخ نیز با سنگ های بدون شکل هندسی منظم سنگ فرش شده است.



3-1-4- کاخ بار عام کوروش
وسعت این کاخ 2472 متر مربع است که در محور شمال غربی ـ جنوب شرقی ساخته شده است. این کاخ شامل یک تالار گسترده مرکزی با هشت ستون است که وسعت آن 705 متر مربع است. چهار ایوان در چهار سمت کاخ با ستون هایی کوچک تر و دو اتاق، دیگر قسمت های اصلی بنا را تشکیل می¬دهد. ارتفاع تالار کاخ به گونه ای بوده که چند متر از سقف ایوان های اطراف بالاتر بوده است. این بنا تماما از سنگ و خشت ساخته شده است.
زیرستون ها و سرستون های تالار مرکزی از سنگ سیاه و بدنه ستون ها از سنگ سفید ساخته شده است. تالار مرکزی از چهار درگاه به چهار ایوان کاخ ارتباط دارد. درگاه ها و ستون های ایوان ها از سنگ سیاه بوده است. درگاه شمال غربی، با نقش پای انسان و عقاب به ایوان 16 ستونی شمال غربی ارتباط دارد و درگاه شمال شرقی نیز به بزرگترین ایوان کاخ، که 48 ستون داشته ارتباط دارد. درگاه جنوب شرقی با نقش ترکیبی انسان، ماهی و گاو به یک ایوان 16 ستونی راه دارد. درگاه جنوب غربی با نقش پای انسان و حیوان به ایوانی 28 ستونی راه دارد. ظاهراً این نقوش درگاه ها از سنن آشوری و دیگر ملل الهام گرفته است. در دو سوی این ایوان، دو اتاق وسیع قرار داشته است.

در این کاخ قسمت هایی از سه جرز سنگی باقی مانده که بر بلندای جرز جنوبی یکی از کهن ترین سنگ نبشته های میخی بر آن حک شده است. این سنگ نبشته به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده و متن آن چنین است:
«آدم کوروش خشایثی یه هخامنشی یه»
«من کوروش شاه هخامنشی (ام) »


3-1-5- کاخ اختصاصی کوروش
وسعت این کاخ 3 هزار و 192 متر مربع است که از یک تالار مرکزی با 5 ردیف 6 تایی از ستون های سنگی، چهار ایوان در چهار جهت و دو اتاق در گوشه شمال غربی و جنوب شرقی تشکیل شده است. جرز درگاه های این بنا از سنگ زرد شبه مرمر که در نزدیکی پاسارگاد وجود دارد ساخته شده است. شالی پایه ستون ها دارای تزئینات قاشقی است که در جای دیگر از آن استفاده نشده است.



3-1-6- کوشک های باغ شاهی
در میان مجموعه باغ ها و کاخ های شاهی پاسارگاد دو بنای زیبا قرار دارد که هر کدام از آن ها دارای یک سالن مرکزی است که چهار ایوان در چهار جهت دارد. ایوان های شمالی جنوبی کوشک A دارای چهار ستون در هر ردیف هستند و ایوان های شرقی و غربی به خاطر کم عرض بودن دارای یک ردیف ستون هستند. کوشک B در ایوان های شرقی و غربی چهار ستون در یک ردیف و در ایوان های شمالی و جنوبی یک ستون دارد. این بناها در حقیقت راه ارتباطی به کاخ های اختصاصی و بارعام کوروش بوده اند.

3-1-7- باغ پاسارگاد
مجموعه ای است زیبا ومنسجم که کاخ ها و کوشک های متعددی را در خود جای داده است. این باغ را می توان یکی از زیباترین باغ های جهان دانست. زیبایی و شهرت چنین باغ هایی بوده است که واژه پردیس/ فردیس/ فردوس (باغ) فارسی را به چند زبان بزرگ و معروف جهان (عربی/ انگلیسی/ فرانسه/ ایتالیایی/ آلمانی..) نفوذ داده است و این امر نشانگر قدمت باغ سازی به ویژه چهارباغ سازی در ایران است که باغ سازی در دوره صفویه نیز متاثر از این دوره است.

3-1-8- مقبره کمبوجیه (زندان سلیمان)
بنایی چهارگوش و برج مانند که از سنگ های سفید بزرگ تراشیده شده است. ارتفاع برج نزدیک به ۱۴ متر و قاعده آن ۲۳/۷ * ۲۷/۷ متر است که بر سکویی سه پله‌ای قرار گرفته‌ است.
ورودی بنا به سوی شمال غربی تعبیه شده و نزدیک به ۵۰/۷ متر از سطح زمین ارتفاع دارد که با یک پلکان ۲۹ پله ای به اتاق بالای برج دسترسی داشته اند. بلوک های سنگی به گونه ای روی هم قرار گرفته اند که در برخی از رج ها به سختی می توان دو بلوک را از هم تشخیص داد. سنگ های به کار رفته در ساخت بنا از گونه سنگ های سفید مرمر نما است که از معدن کوه سیوند آورده شده اند.
مقداری هم سنگ سیاه آهکی در پنجره‌های کور استفاده شده است. نمای دیواره دارای تعداد زیادی تو رفتگی مستطیل شکل است که احتمالاً جهت زیبا سازی یا در ارتباط با کارکرد بنا بوده است. به اعتقاد محققین شکل و کاربری این بنا در زمان کوروش به اندازه‌ای مهم بوده که داریوش نمونه مشابه آن را در نقش رستم می‌سازد که امروز به آن کعبه زرتشت گفته می‌شود. مقبره کمبوجیه از نظر قدمت، قدیمی‌تر و از نظر استحکام و فن ساخت نمایانگر اجرایی قوی‌تر از بنای کعبه زرتشت است.



3-1-9- پل پاسارگاد
این پل دارای دو دیوار است با عرضی حدود 65/15 متر. سه ردیف سه تایی ستون سنگی استوانه ای در فاصله دو دیوار آن قرار دارد.

3-2- شوش
داریوش هخامنشی شهر شوش را به پایتختی انتخاب کرد و فرمان داد تا کاخی با شکوه در آن برپا کنند. معماران نیز تپه آپادانا را برای این منظور انتخاب کردند. کاخ اصلی داریوش بر روی این تپه بنا شد و اقامتگاه درباریان و تاسیسات دولتی بر روی دو تپه ارک و شهر شاهی ایجاد شد.



3-2-1- آپادانا
کاخ آپادانا شوش با مساحت ۱۰۴۳۴ مترمربع از واحدهای مختلفی مانند تالار بار عام، حرم سرا، دروازه و کاخ پذیرایی و همچنین سه حیاط مرکزی تشکیل شده است. دیوارهای کاخ عموما از خشت و گل ساخته شده است. دیوارهای داخلی کاخ با آجر لعابدار منقوش با طرح های سپاه جاویدان، شیر بالدار و نقش گل نیلوفر آبی مزین بوده اند.



در آغاز گرداگرد تپه را با دیوار قطوری پوشاندند و پشت آن را با خاک پر کردند. بر روی این تختگاه ابتدا پی بناها کنده شد، سپس دیوارها را برپا کردند و در آخر ستون ها جای خود استوار گشت. مجموعه‌ی کاخ آپادانا از اتاق‌ها و تالارهای بسیاری برخوردار است که درحال حاضر تنها ۱۱۰ اتاق و تالار آن توسط کاوش‌گران و باستان‌شناسان کشف شده است. به نظر می‌رسد این کاخ از ۶ حیاط برخوردار است که ۳ حیاط بسیار وسیع در پیرامون محور شرقی و غربی احداث شده‌اند. این حیاط‌ها داخل کاخ آپادانا قرار گرفته‌ و توسط راهرویی بزرگ به قسمت شمالی متصل شده‌‌اند. ۳ حیاط کوچک‌تر نیز در قسمت شمالی کاخ آپادانا طراحی و ساخته شده‌اند.
در بخش مرکزی تالاری تعبیه شده که به تالار مرکزی مشهور است. این قسمت از کاخ، از۳۶ ستون برخوردار است که ارتفاع این ستون‌ها بالغ بر ۲۰ متر تخمین زده شده‌اند. معماران و سازندگان این کاخ ستون‌های کاخ را به صورت کله گاوی طراحی و ساخته‌اند. ایوان‌های این اثر تاریخی نیز متشکل از دو ردیف ستون است که تعداد هرکدام ۶ عدد در نظر گرفته شده است.



 3-2-2- کاخ شائور
اين کاخ داراى تالار و تأسيسات جانبى است. ستون‌هاى آن از جنس سنگ و ديوارهاى آن از خشت ساخته شده بودند. اين کاخ در زمان اردشير دوم بنا گرديده و مدتى نيز به عنوان محل اسکان و مقر حکومتى بوده است. تالار ستون دار 64 ستون چوبی در 8 ردیف 8 تایی بر پايه های سنگی دارد، دور تا دور اين تالار چهار ايوان وجود دارد .ايوان پشتی مشرف به يک باغ بوده است و نخستين ديوارنگاره های هخامنشی در ايران از همين تالار به دست آمده است. دیوارهای آن همانند کاخ آپادانا از خشت است. در برخی از اتاق ها نشانه هایی از گچ کاری نیز دیده می شود.



3-2-3- ارگ و شهر شاهی
تاسیسات درباری و مساکن درباریان بر روی دو تپه دیگر بنا نهاده شد. بر همین اساس دیواری عظیم بر گرداگرد شهر ساختند که در فواصل معین در آن ها برج هایی نیز تعبیه شده و درهای ورودی و خروجی نیز در آن کار گذاشته شده بود. در اصلی در ضلع شرقی و در بخش تپه ی شهر شاهی ایجاد شده بود که دارای اتاق هایی در اطراف دروازه بوده است. از بناهای شهر شاهی می توان دو کاخ کوچک هدیش و دژ را نام برد.

3-3- تخت جمشید
تخت جمشید در محوطه ی وسیعی واقع شده که از یک طرف به کوه رحمت و از طرف دیگر به مرودشت محدود است. مصالح به کار رفته در بنای تخت جمشید عبارت بوده از: سنگ، خشت و گل، آجر، گچ، چوب، آهن، فلزات گرانبها (طلا- نقره- مس) عاج، لاجورد، عقیق و...... دیوارهای تخت جمشید در برخی جاها به ضخامت ۵/۵ متر بوده و قطعه سنگ های به کار رفته به وزن بیش از ۴۵ تن می رسیده. این سنگ ها را بدون ملات بر روی هم سوار کرده و با بست های آهنین به هم پیوند داده اند.
سیستم کانال کشی و آبرسانی و مجاری فاضلاب که در سطوح مختلف متناسب با کارکرد دقیق آن ها قبلا در سنگ کوه کنده شده است. همچنین تخت جمشید دارای سیستم حرارتی و تهویه بوده، که فضاهای داخل آن را در زمستان گرم ودر تابستان خنک و معتدل می کرده است. دشت سرسبز مرودشت، سقف های بسیار بلند و فضاهای وسیع، درهای گشاده و پنجره های متعدد هوای تخت جمشید را در تابستان معتدل و خنک می ساخته و در زمستان دیوارهای خشتی و لایه های گچ که یک عایق حرارتی تشکیل می داده، پرده های ارغوانی بلند و ضخیم که مانع نفوذ سرما به درون فضاها وتالارها می شده، پوشش سقف نیز چوبی بوده که این امر در گرم شدن محیط تاثیر به سزایی داشته است.
صفه ای گسترده و وسیع به ابعاد 457*274 متر ساخته شده بود که توسط پلکانی عظیم و دوجانبه با پهنای 60/6 متر به آن دسترسی پیدا می کردند. این پله ها به جای اینکه از تخته سنگ های متعدد با هم ترکیب شده باشد، از یک قطعه سنگ عظیم الجثه حجاری و ساخته شده است و حتی گاهی قسمتی از دیوار سنگی را نیز شامل می شده است.

3-3-1- دروازه ملل
این بنای باشکوه و منفرد به شکل یک کوشک است و با تندیس های عظیم گاو بالدار با سر انسان ترکیب شده است که در واقع نگهبانان مجموعه هستند و مانع ورود نیروهای اهریمنی می باشند.
بخش شمالی صفه تخت جمشید از دو بخش تالار تخت و دو دروازه خشایارشا و دروازه ناتمام تشکیل شده است. روی سطح داخلی دو جرز هر مدخل نقش برجسته هایی شبیه به هم حجاری شده است که هرکدام بیانگر رویدادی تاریخی است.
این صفه از سکوهایی با ارتفاع های مختلف تشکیل شده که هر ساختمان بر روی سکوی خود بنا گردیده است و به وسیله پله های جداگانه قابل دسترسی است. فضاهای خالی بین بناها حیاط هایی را تشکیل می داده که هر یک باغچه ای جداگانه داشته است.



3-3-2- کاخ اختصاصی داریوش
کاخ اختصاصی که دارای ستون های مرتفع بوده در ضلع غربی صفه قرار دارد. روی پله های کاخ نقش خدمتگزارانی که ظروف خوراکی در دست دارند دیده می شود. در مجاورت این کاخ یک کاخ بزرگ تر برپا شده بود تا پادشاه از مهمانان انبوه خود در آنجا پذیرایی کند.



در آن سوی کاخ داریوش کاخ های خشایارشا و اردشیر و قصرهای کوچک تر و کم اهمیت تر، بناهای اداری و ... قرار دارند.

بخش های مهم مجموعه تخت جمشید به اختصار شامل:
1- پلکان بزرگ ورودی
2- دروازه بزرگ خشایارشا معروف به دروازه تمام ملت ها
3- راهی که مدعوین از آن می گذشتند
4- پلکان شمالی کاخ آپادانا
5- کاخ آپادانا
6- پلکان شرقی آپادانا
7- کاخ سه دری یا کاخ مرکزی
8- کاخ اختصاصی داریوش ( معروف به تچر)
9- کاخ خشایارشا مربوط به پذیرایی های رسمی (معروف به هدلیش)
10- تالار صدستون و سومین قسمت کاخ خزانه شاهی
11- تالار 99 ستونی
12- انبارهای خزانه شاهی
13- حرمسرا یا اندرون
14- آرامگاه های شاهی
15- دروازه نیمه تمام
16- چاه سنگی

3-3-3- نقش برجسته ها در تخت جمشید
ترکیب معماری و نقش برجسته در تخت جمشید به حد کمال خود رسیده است تا حدی که طرح ذهنی و ترکیب صحنه های حجاری خصلت انسانی کل بنا را تایید می کند. همه پیکره ها دارای وقار است لیک&

نظر شما در مورد این مطلب


مطالب مرتبط